Nature Based Solutions (NBS)

Nationaal beleid

Het Rijk beperkt zich m.b.t. NBS vooral tot het investeren in de kennisstructuur en het faciliteren van strategische coalities tussen bedrijven, decentrale overheden en maatschappelijke organisaties, bijvoorbeeld d.m.v. het  Nationaal Groeifondsproject NL2120, waarin onderzoek wordt gedaan naar de mogelijkheden voor implementatie van NBS in Nederland. Dit kennis- en innovatieprogramma ontwikkelt de kennis die nodig is om een schaalsprong te realiseren met natuurlijke oplossingen. Het is een tienjarig programma (vanaf 2024) waarin wetenschap, bedrijfsleven, overheid, natuurorganisaties en onderwijs samenwerken aan een klimaatbestendige en natuurlijke inrichting van Nederland door het opschalen van NBS. Het is namelijk nog niet goed duidelijk hoe natuurlijke oplossingen zich precies gedragen of hoe effectief ze zijn. Verdienmodellen zijn nog in ontwikkeling en de winst voor biodiversiteit blijft lastig te voorspellen. Door NBS te verbinden met grote ruimtelijke opgaven zoals woningbouw en waterveiligheid, kan hun potentie op nationale schaal worden benut. Er wordt gekeken naar de volgende vragen:

• Fysisch-ecologisch: hoe effectief zijn NBS en hoe zijn deze toe te passen in een veranderend klimaat?
• Sociaal-economisch: wat zijn kosten en baten van grote infrastructurele Nature-based Solutions voor de maatschappij en de brede welvaart?
• Instititioneel: hoe zorgen we voor een goede samenwerking tussen sectoren en integratie in regelgeving bij het toepassen van Nature-based Solutions?

Deze vragen worden getest in de praktijk op proeflocaties zoals de veenweidegebieden van Friesland. Vervolgens worden handreikingen opgesteld voor uitvoerings- en beleidsprogramma’s van overheden. De belangrijkste handreikingen voor overheden zijn:

Sociaal-Economische Impactscan (SEIS)

De Sociaal-Economische Impact Scan (SEIS) is een methode die de sociaaleconomische effecten van NBS onder andere in waterbeheer vroegtijdig in kaart brengt. Het doel is om beleidsmakers en professionals een gestandaardiseerde, participatieve werkwijze aan te bieden om de effecten van NBS te analyseren en te vergelijken met conventionele civieltechnische oplossingen. De SEIS bestaat uit literatuuronderzoek en participatieve sessies met experts, waarbij sociaaleconomische effecten visueel worden weergegeven in een schema.

Dit is een specifieke analysemethode en praktische handreiking, ontwikkeld door NL2120, om de bredere maatschappelijke baten van ‘groene’ oplossingen (zoals natuur, gezondheid en recreatie) inzichtelijk te maken. Dit helpt overheden om de waarde van natuurlijke maatregelen beter af te wegen tegen traditionele ‘grijze’ infrastructuur. De SEIS kan gebruikt worden als methode om de sociaaleconomische effecten van NBS vroegtijdig inzichtelijk te maken. Dit kan als input fungeren voor beleidsmakers. De handreiking SEIS is hier te downloaden.

Governance van Nature-based Solutions

Het rapport ‘Governance van Nature-based Solutions‘: Dit rapport verkent hoe overheden, natuurorganisaties en burgers succesvol kunnen samenwerken en brengt knelpunten en kansen in kaart om de inzet van natuurlijke oplossingen te versnellen.

Casestudy: Het Herstel van de Utrechtse Singel

In juni 2025 publiceerden Natuur & Milieu en NL2120 de beleidsanalyse en casestudy ‘Het Herstel van de Utrechtse Singel’. Het document laat zien hoe de kracht van de natuur, oftewel NBS, kan worden ingezet om versteende, stedelijke gebieden klimaatbestendig en leefbaar te maken. Het succesvolle herstel van de gedempte Utrechtse Singel dient hierin als blauwdruk.
Het rapport destilleert vier lessen uit de Utrechtse ervaring:

1. Betrek bewoners vroegtijdig: creëer vanaf dag één draagvlak en erken bewoners als volwaardige partners.
2. Pak het gefaseerd aan: hak grote en kostbare hersteloperaties op in kleinere, haalbare uitvoeringsstappen om weerstand te verlagen.
3. Zorg voor een gedeelde visie: verbind verschillende opgaven (zoals cultuurhistorie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en recreatie) aan elkaar.
4. Zet in op bestuurlijke continuïteit: behoud de focus ondanks wisselende politieke coalities.

Gebieden die een stap verder willen worden gebracht, kunnen in aanmerking komen voor hulp vanuit NL2120 met een voucherregeling. NL2120 ontwikkelt kennis en past deze toe in de praktijk in 5 verschillende soorten landschappen: kust, rivieren, zand, veen en steden. De beoogde resultaten zijn:

• Het ontwikkelen van 5 tot 10 exploiteerbare nature-based solutions.
• De ontwikkeling van 3 nieuwe verdienmodellen voor grondgebruikers.
• 40 publicaties over kansen en knelpunten van nature-based solutions.
• Nature-based solutions projecten in het buitenland.

Voor meer informatie over NL2120, raadpleeg het Nationaal Groeifonds.

Ook onderzoekt de Wageningen University & Research (WUR), één van de consortiumpartners in NL2120, in opdracht van het ministerie van LVVN de mogelijkheden om de toepassing van NBS te versnellen. Daartoe zijn lessen verzameld uit zowel de literatuur als uit zeven casussen: Bijenlandschap in West-Brabant, de Koopmanspolder aan het IJsselmeer, de Vooroever in Hoorn, dijkversterking Uitdam, de Grensmaas, Poelgeest en Eschmarke. In een rapport gepubliceerd in 2025 zijn de eerste 5 lessen te lezen voor het versnellen van NBS:

1. Landelijke kaders, maar ook lokale inzet nodig
2. Duidelijke spelregels nodig bij het stapelen van doelen en een gezamenlijke aanpak
3. Langetermijnvisie nodig, inclusief de financiering
4. Maatschappelijke waarden integreren in verdienmodellen
5. Van groot belang zijn de juiste mensen (de aanjagers), de juiste kennis en politieke moed.

Het volledige onderzoeksrapport is hier te downloaden.

Verschillende beleidstrajecten zoals de Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) en het Deltaprogramma stimuleren het gebruik van NBS, zoals de aanleg van groene daken. De NOVI en de Omgevingswet streven een integrale aanpak na voor ruimtelijke opgaves zoals bodem, water, lucht, natuur, bouwen, afval, klimaatadaptatie en de energietransitie. Hierin wordt het belang van NBS onderstreept, met name in relatie tot klimaatadaptatie, waterveiligheid en leefbare steden. Dit betekent dat gemeenten steeds meer uitvoeringsrol krijgen in internationale natuur- en klimaatdoelen.

Belangrijke nationale kaders zijn:

• Nationaal Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA)
• Nationaal Biodiversiteit Strategie en Actieplan 2025-2030
• Nationaal Actieplan Duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen 2022-2025

Deze programma’s sturen op water en bodem sturend maken, een klimaatbestendige inrichting en herstel  van biodiversiteit.  NBS vormen hierin een concreet uitvoeringsinstrument.

Landelijk Programma Natuur

Het Programma Natuur richt zich op herstel en versterking van natuurgebieden die gevoelig zijn voor stikstof. Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), de provincies en samenwerkingspartners staan samen voor de taak om deze natuurherstelopgave te realiseren. Het is een forse opgave, die om intensieve samenwerking vraagt. Centraal in Programma Natuur staat de gebiedsaanpak. Die vormt ook de basis van de organisatie van de samenwerking. Belangrijk uitgangspunt is om al doende van elkaar te leren.

NBS worden in het Landelijk Programma Natuur (LPN) gezien als sleutelstrategieën. Ze pakken maatschappelijke opgaven (zoals klimaatadaptatie, waterveiligheid en stikstofreductie) aan door ecosystemen te herstellen, in plaats van enkel traditionele technische infrastructuren te gebruiken.

Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG)

In het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) worden NBS ingezet als multifunctionele gebiedsgerichte instrumenten om natuur-, water- en klimaatdoelen in samenhang te behalen. De natuur wordt hierbij benut als bondgenoot in plaats van als obstakel.

Subsidieregelingen

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) bereidt een tijdelijke subsidieregeling voor, die onderzoek stimuleert naar het opschalen van NBS. De subsidieregeling is onderdeel van het Nationaal Groeifondsproject NL2120. Deze regeling heeft tot doel onderzoek naar NBS en mogelijke opschaling daarvan te stimuleren door een kennisproject te laten uitvoeren. Een kennisproject kan gaan over de ontwikkeling, het ontwerp of de toepassing van een NBS in één of meer van de volgende landschapstypen:

• Laagveengebied
• Verziltende kustgebieden
• Hoge zandgronden
• Bebouwd gebied
• Rivieren

Een kennisproject kan bestaan uit industrieel onderzoek, experimentele ontwikkeling of een combinatie van beide. Voor meer informatie over deze begrippen wordt verwezen naar de website van RVO.

Voorbeelden van NBS in Nederland

Een van de bekendste Nederlandse voorbeelden van NBS is Ruimte voor de Rivier. Dit samenwerkingsverband van Rijkswaterstaat, provincies, waterschappen, gemeenten en terreinbeheerders geeft rivieren meer ruimte om water veilig af te kunnen voeren en voorkomt zo overstromingsgevaar. Een secundair doel is het bieden van een aantrekkelijk gebied voor recreatie en toerisme en de biodiversiteit verbeteren.

Andere voorbeelden van NBS in Nederland zijn:

De Zandmotor

De Zandmotor wordt gezien als hét Nederlandse schoolvoorbeeld van een Nature-Based Solution (NBS) en is een samenwerking tussen provincie Zuid-Holland en Rijkswaterstaat. In plaats van de kust met harde technieken te verdedigen, werkt dit project mét de natuur. In 2011 is voor de kust van Kijkduin een enorm schiereiland opgespoten met ruim 21 miljoen kubieke meter zand. Door de wind, zeestroming en golven verspreidt het zand zich in de loop der jaren langzaam langs de hele Delflandse kust en de duinen. Er is minder verstoring: in plaats van de zeebodem elk jaar opnieuw te verstoren met zandsuppleties, gebeurt dit nu in één keer voor de lange termijn. Het schiereiland fungeert direct als dynamisch leefgebied voor vogels en planten en biedt bovendien extra ruimte voor recreatie en watersport. De Zandmotor is een kunstmatig schiereiland voor de kust van 128 ha, dat ervoor zorgt dat de kust tussen Hoek van Holland en Scheveningen op natuurlijke wijze aangroeit. De nieuw gevormde kust beschermt ons land tegen de zeespiegelstijging en door het verbreden van het strand en de duinen ontstaat 35 ha extra natuur- en recreatiegebied. Voor meer informatie over De Zandmotor, raadpleeg de site van de Rijkswaterstaat.

Water in Balans

Water in Balans is een programma van Waterschap Limburg dat zich richt op het structureel voorkomen van wateroverlast en droogte door klimaatverandering. Het project pakt problemen aan bij de bron in plaats van enkel de symptomen te bestrijden, en werkt hierin nauw samen met gemeenten, boeren en bewoners.  Water in Balans doet mee aan deze projecten.

Nationale maatlat klimaatadaptieve groene gebouwde omgeving

Deze maatlat is een door het kabinet geïntroduceerde handreiking om nieuwbouw en gebiedsontwikkeling toekomstbestendig te maken. Het instrument stelt concrete doelen en prestatie-eisen rondom de thema’s wateroverlast, droogte, hitte, biodiversiteit en bodemdaling. De richtlijnen gelden niet alleen voor de gebouwen, maar ook voor de inrichting van de openbare ruimte en het gebied. Het document fungeert als concrete toetssteen en inspiratiebron voor:

• Biodiversiteit en natuurinclusiviteit
• Droogte
• Bodemdaling
• Hitte
• Gevolgbeperking overstromingen
• Wateroverlast

Bekijk de factsheets en overzichtstabellen van de Landelijke maatlat hier.

De aanleg van natuurlijke oevers langs de Maas

Rijkswaterstaat voert grootschalige projecten uit om de oevers, uiterwaarden en beekmondingen van de Maas natuurvriendelijker in te richten. Door het verwijderen van stenen oeververdediging ontstaan er geleidelijke overgangen van land naar water, wat de biodiversiteit stimuleert en zorgt voor een betere ecologische waterkwaliteit conform de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW). Daarnaast worden Maasarmen en beekmondingen hersteld, nieuwe geulen aangelegd, vistrappen verbeterd, rivierhout aangebracht en uiterwaarden verlaagd. Zie https://www.rijkswaterstaat.nl/water/projectenoverzicht/maas-natuurvriendelijke-oevers-en-uiterwaarden

Amsterdam Weerproof (voorheen Amsterdam Rainproof)

De stad wordt niet gezien als een systeem dat volgebouwd moet worden met grote, dure ondergrondse waterreservoirs. In plaats daarvan wordt de stad zélf als spons gebruikt om water op te nemen en geleidelijk weer af te geven. Het programma brengt bewoners, bedrijven, woningcorporaties, kennisinstellingen en overheden samen om kennis te delen en concrete groene acties uit te voeren. Om te zien wat ze precies doen, raadpleeg deze folder.

SmartRivers

Het project Smart Rivers is een kennis- en expertiseplatform dat zich richt op het verbeteren van de ecologische en ruimtelijke kwaliteit van rivierengebieden. De kern is een ecosysteembenadering waarbij hoogwaterbeheer wordt gecombineerd met natuurherstel, passend bij het specifieke ‘DNA van de rivier’.

De belangrijkste pijlers van de aanpak zijn:

• Het DNA van de rivier: geen enkele rivier is hetzelfde. Een laaglandrivier zoals de Waal vraagt om een andere inrichting dan de Grensmaas in Limburg. Smart Rivers kijkt naar factoren als geomorfologie, dynamiek, waterstanden en ecologie om uiterwaarden optimaal in te richten.
• Integrale kwaliteit: het platform helpt projectmanagers (o.a. van het Hoogwaterbeschermingsprogramma) om ruimtelijke kwaliteit, natuurdoelen en waterveiligheid hand in hand te laten gaan.
• Kennisdeling en Training: met 20 jaar ervaring in grote rivierprojecten (zoals Ruimte voor de Rivier) deelt Smart Rivers haar kennis via educatieve programma’s, waaronder masterclasses voor jonge professionals.

Het project is een samenwerking van diverse natuurorganisaties en overheden, zoals het Wereld Natuur Fonds, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en ARK Rewilding Nederland.

Aanleg van klimaatbuffers

Klimaatbuffers zijn (semi-)natuurlijke landschappen die de ruimte krijgen om mee te groeien met veranderend weer. In plaats van de natuur puur als beschermd reservaat te zien, wordt zij hier ingezet als bondgenoot tegen klimaatverandering.

• Waterbeheer: moerasgebieden, uiterwaarden en beekdalen vangen overtollig regenwater op en voorkomen droogte in warmere periodes (sponslandschappen).
• Klimaatmitigatie: gezonde veengebieden en bossen slaan grote hoeveelheden koolstofdioxide op.
• Hittestress: bomen, water en groen in stedelijke gebieden zorgen voor natuurlijke verkoeling.

Natuurmonumenten werkt samen met 7 andere natuurorganisaties in de Coalitie Natuurlijke Klimaatbuffers en heeft inmiddels 44 klimaatbuffers in beheer, waaronder in het Geul- en Gulpdal, het Noordal, natuurgebied Laagbroek en doorstroommoeras Roukespeel in de Krang bij Swartbroek (Weert).

Het Bijenlandschap West-Brabant

In het Bijenlandschap West-Brabant worden Nature-based Solutions (NBS) toegepast door ecologie en waterbeheer te integreren. Dit gebeurt via een groot regionaal netwerk van meer dan 38 partijen (zoals gemeenten en waterschappen) om leefgebieden voor bestuivers te versterken en tegelijkertijd maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatadaptatie aan te pakken. Uit onderzoek van de Wageningen University & Research blijkt dat dit soort NBS in de regio het meest succesvol zijn dankzij lef en lokaal maatwerk.

Aanvalsplan Landschap

Het Aanvalsplan Landschap brengt een breed consortium van partijen samen rond één duidelijke ambitie: minimaal 10 procent van het landelijk gebied verrijken met landschapselementen. Onder regie van Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel is een collectieve subsidieaanvraag begeleid richting het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN). Deze regeling maakte het mogelijk om projecten te realiseren voor de aanleg van groene en blauwe landschapselementen.

Met steun van LVVN zijn in zeven provincies negen projecten succesvol uitgevoerd. Ook in Limburg is er gewerkt aan een grootschalige impuls voor groenblauwe dooradering. Het project is uitgevoerd door een samenwerkingsverband met betrokken grondgebruikers, uitvoeringspartners als Vaessen Groenvoorziening, Smitz en diverse boomkwekerijen, en met coördinatie en ondersteuning vanuit onder meer Natuurrijk Limburg en het bredere netwerk van betrokken partijen.

Provinciaal beleid

POVI

De Provinciale Omgevingsvisie Limburg (POVI) besteedt aandacht in NBS, vaak vertaald als klimaatadaptatie, natuurinclusief bouwen en groenblauwe dooradering. De provincie ziet deze oplossingen als cruciaal om Limburg leefbaar, gezond en klimaatbestendig te houden.

De visie legt op de volgende manieren de focus op NBS:

• Klimaatadaptatie: de provincie zet in op het benutten van de natuur om de gevolgen van klimaatverandering (zoals wateroverlast, hittestress en extreme droogte) op te vangen. Dit gebeurt bijvoorbeeld door de aanplant van stadsbomen, het ontharden van versteende gebieden en het creëren van waterbergend groen.
• Natuurinclusief Bouwen: bij gebiedsontwikkeling en woningbouw streeft de provincie ernaar dat groen, natuur en ecologie vanaf het begin worden geïntegreerd in het ontwerp van de wijk of het gebouw. Zie Toekomstvisie Limburg 2050. Het groen en de medemens dichtbij.
• De Groenblauwe Mantel: een specifiek speerpunt is het versterken van de ruim 36.000 hectare aan zones die als een ‘groene mantel’ om het Natuurnetwerk heen liggen. Hier wordt natuur ingezet om landbouw, recreatie en biodiversiteit beter met elkaar te verbinden en te beschermen.
• Water en Bodem: vanwege de grote wateroverlast in het recente verleden, is de ‘Onderlegger Water en Bodem’ een belangrijk document binnen de visie. Dit principe dicteert dat water en bodem leidend moeten zijn bij de inrichting van Limburg, waarbij natuurlijke waterberging (zoals beekdalen) de voorkeur krijgt boven technische ingrepen.

De provincie Limburg speelt een belangrijke rol in watersysteembeheer (samen met Waterschap Limburg). Nature Based Solutions worden vermeld in de volgende documenten:

Programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg

Naar aanleiding van de waterramp van juli 2021 hebben Provincie Limburg, Waterschap Limburg, de 31 Limburgse gemeenten en het Rijk samen het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) opgericht. Doel van het programma is om Limburg beter voor te bereiden op en te beschermen tegen wateroverlast. WRL kijkt met een brede blik naar oplossingen om grote hoeveelheden water beter weg te laten stromen of op te vangen. De focus van WRL ligt op het regionale watersysteem (de beken en zijrivieren van de Maas). Daarnaast gaat WRL inwoners, bedrijven en instellingen helpen om voorbereid te zijn op extreme wateroverlast.

Het Waterschap Limburg en de Provincie Limburg hebben aan kennisinstituut Deltares opdracht gegeven om de wateroverlast van juli 2021 te onderzoeken. Wat is er precies gebeurd, wat waren de gevolgen en welke soorten van maatregelen zijn mogelijk. Het onderzoek heeft zich toegespitst op de stroomgebieden van Gulp en Geul, Geleenbeek en de Roer. Het eindrapport  ‘Een watersysteemanalyse – wat leren we van het hoogwater van juli 2021?’ laat zien welke type maatregelen kansrijk zijn om wateroverlast te beperken. Ook wordt duidelijk dat hevige regenbuien door klimaatverandering vaker zullen voorkomen en dat niet alle wateroverlast valt te voorkomen. Het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg (WRL) werkt de aanbevelingen uit dit onderzoek verder uit. In het rapport staat dat in ongeveer 30% van de gevallen neerslag door de beken is afgevoerd naar de Maas. De rest is vastgehouden in onder andere de bodem. Het is belangrijk om de bestaande sponswerking van de bodem te behouden en uit te breiden. De onderzochte maatregelen die genomen kunnen worden in het watersysteem hebben een verlagend effect op het water, maar kunnen overstromingen tijdens een gebeurtenis zoals in juli 2021 niet voorkomen. Het is daarom belangrijk om ook in te zetten op gevolgbeperking in de vorm van aanpassingen in de ruimtelijke ordening, vergroten van het waterbewustzijn bij burgers en verbeterde crisisbeheersing. Het volledige rapport is hier te lezen.

Limburgs Natuurprogramma (2023-2030)

Dit is de blauwdruk voor het provinciale natuurbeleid. Het programma zet zwaar in op ‘Limburg Natuurinclusief’ en het creëren van robuuste, aaneengesloten natuur. Hierbinnen worden natuurlijke maatregelen ingezet om doelen op het gebied van stikstofreductie en biodiversiteit te behalen. Geconstateerd wordt dat er grote opgaven en kansen liggen om natuurdoelen op nieuwe wijzen te realiseren, omdat natuurlijke oplossingen bijdragen aan belangrijke maatschappelijke opgaven (de natuur levert ecosysteemdiensten als schoon water, lucht en gezonde bodem), of simpelweg omdat mensen om uiteenlopende redenen de waarde van natuur zien en deze wil ondersteunen. Inzet op functiemenging, nature-based-solutions en een bredere basis voor het natuurbeleid (bij andere overheden, andere sectoren en bij burgers) bieden kansen.

Het natuurbeleid is opgedeeld in drie programmalijnen, waarbij NBS direct zijn verankerd in de lijn Limburg Natuurinclusief:

1. Robuuste Natuur: het beschermen en versterken van bestaande natuur (zoals beekdalen en vennen).
2. Limburg Natuurinclusief: het inzetten van de natuur als bondgenoot tegen klimaatverandering, zoals het vasthouden van water om overstromingen en droogte tegen te gaan.
3. Limburgers voor Groen: het vergroenen van de leefomgeving en het betrekken van inwoners en sectoren.

Het concept van NBS is ook een belangrijk fundament in de Limburgse aanpak Bossen, wat deel uitmaakt van het provinciale Natuurprogramma. De Provincie Limburg heeft in december 2022 dit plan vastgesteld en groen licht gegeven om in de periode 2023 – 2030 bossen te versterken, te laten groeien, en beter de gebruiken. In dit plan staan de volgende vier belangrijke ambities:

1. Beter bos
2. Meer bos (ca 3500 ha extra)
3. Meervoudig gebruik van bos
4. Meer draagvlak voor bos

Bossen en natuurgebieden worden in het beleid gezien als cruciale ‘sponzen’. Door de bodem te herstellen en natuurlijke waterlopen terug te brengen, kunnen bossen regenwater beter vasthouden en geleidelijk afgeven. Dit helpt om piekbuien op te vangen en droogte tegen te gaan. De provincie streeft naar klimaatbestendige en vitale bossen die bestand zijn tegen droogte en hitte. Er wordt ingezet op de slimme inzet van inheems plantgoed en gevarieerde boomsoorten om de biodiversiteit te verhogen.

Beleidskader Perspectief voor het landelijk gebied (2024-2027)

Dit document vormt de leidraad voor de inrichting van het Limburgse platteland. De provincie benoemt hierin expliciet het belang van natuurlijke processen. Het concept NBS vormt een belangrijk onderdeel, voornamelijk gericht op klimaatadaptatie en waterbeheer. Het beleidskader stimuleert agrarisch natuurbeheer en de overgang naar natuurinclusieve landbouw. Het doel is om boeren te belonen voor diensten zoals waterbeheer en biodiversiteit.

Groenblauwe dooradering is het vergroten van het netwerk van landschapselementen (zoals heggen en bomenrijen) in het landelijk gebied en sluit aan bij de methodiek van NBS om de leefomgeving te versterken. Het doel, voortkomend uit het landelijke aanvalsplan landschap, is om toe te werken naar 10% groenblauwe dooradering in het landelijk gebied.

Subsidies

Om deze transities te versnellen, stelt de provincie gerichte subsidieregelingen beschikbaar. Zo is er specifiek budget voor het aanleggen en herstellen van landschapselementen en worden er regelingen getroffen voor kortetermijnmaatregelen in het kader van wateroverlastbestrijding.

Subsidie Kortetermijnmaatregelen ten behoeve van waterveiligheid 2024-2026

De zogenoemde ‘kansenregeling’ stimuleert projecten die Limburg helpen beschermen tegen wateroverlast. De focus ligt op zogenoemde ‘no-regret’-maatregelen: acties die snel effect hebben, toekomstbestendig zijn en geen ongewenste effecten hebben op een andere plek. Denk hierbij aan projecten die zorgen voor het vasthouden van water, tijdelijke opslag, of gecontroleerde afvoer. Deze subsidie kan helpen om deze ideeën snel om te zetten in actie.

Subsidie gebiedsgerichte maatregelen 2026-2031

Het toepassen van NBS kan in aanmerking komen voor subsidie vanuit deze regeling, mits de ingrepen zijn gericht op natuurverbetering, klimaatadaptatie en het terugdringen van stikstof. Voorbeelden van subsidiabele maatregelen zijn hydrologisch herstel, de aanleg van verbindingszones, het verbeteren van bodemcondities, het combineren van waterdoelen met natuurdoelen en het ontwikkelen van specifieke habitats.

Subsidie Deltaplan Hoge Zandgronden 2022-2027

De Provincie Limburg verstrekt deze subsidie voor projecten gericht op klimaatbestendige watermaatregelen om droogte tegen te gaan, water te conserveren en grondwatervoorraden aan te vullen.

Subsidieregeling landschapselementen 2025

De provincie Limburg biedt subsidiemogelijkheden voor de aanleg en het herstel van landschapselementen in Limburg zoals heggen, houtwallen/houtsingels, graften, boomgaarden inclusief kruidenrijk grasland, knotbomenrijen en poelen. De subsidieregeling is beschikbaar tot 1 juli 2027.

Subsidieregeling Kwalitetisimpuls Natuur en Landschap Limburg (SKNL 2021)

Grofweg zijn er twee soorten SKNL-subsidies die hierop aansluiten:

1. Subsidie voor functieverandering: vergoedt de waardedaling wanneer landbouwgrond wordt omgezet in natuur.
2. Subsidie voor investeringsmaatregelen (inrichtingssubsidie): voor het fysiek geschikt maken van gronden voor een natuurfunctie. Natuurlijke klimaat- en watersystemen (NBS) vallen hier vaak onder.

Belangrijke voorwaarden voor goedkeuring van deze subsidie:

• Het perceel moet in het Provinciaal Natuurbeheerplan Limburg zijn aangewezen als om te vormen natuur.
• De beoogde NBS-maatregel moet direct bijdragen aan het realiseren van een specifiek natuurbeheertype.

Subsidieregeling MKB innovatiestimulering topsectoren Zuid (MIT)

Bij NBS projecten met een innovatief of experimenteel karakter, kan via de MKB innovatiestimulering aanspraak worden gemaakt op deze subsidie.

Subsidieverordening Natuur- en landschapsbeheer Limburg 2016

Overheidsorganisaties komen in de regel niet in aanmerking voor deze subsidie. Met deze subsidie moedigt de provincie grondeigenaren en grondgebruikers aan om natuurterreinen en groene landschapselementen in stand te houden en goed te beheren.

Verordening Europese landbouwsubsidies 2023-2027 Provincie Limburg

De Verordening Europese Landbouwsubsidies 2023-2027 Provincie Limburg is het Limburgse juridische kader voor het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Binnen deze verordening zijn diverse interventies en subsidies ingericht die agrarische ondernemers financieel ondersteunen bij nature based solutions (NBS), met de focus op klimaat, waterbeheer en biodiversiteit. De meeste interventies zijn bedoeld voor actieve landbouwers, maar er zijn ook interventies waar waterschappen, gemeenten, plattelandsbewoners, samenwerkingsverbanden en natuur- en landschapsorganisaties die subsidie kunnen aanvragen. Verder zijn er ook interventies die specifiek voor jonge boeren bestemd zijn.

De belangrijkste interventies en subsidieregelingen voor NBS in Limburg zijn onderverdeeld in de volgende categorieën:

1. Niet-productieve investeringen op landbouwbedrijven

Deze interventie is specifiek gericht op maatregelen die de waterhuishouding verbeteren (klimaatadaptatie tegen droogte en extreme regenval) en de biodiversiteit vergroten.

• Voorbeelden van maatregelen: het creëren van kleine landschapselementen, kruidenrijk grasland, waterbuffers, en aanplant van inheemse hagen.
• Doel: bijdragen aan de Kaderrichtlijn Water (KRW), bodemkwaliteit en het behoud van natuurlijke hulpbronnen.

2. De Eco-regeling (Grondgebonden subsidies)

Dit is een jaarlijkse, hectare-gerichte subsidie binnen het GLB. Door te kiezen voor bepaalde ‘eco-activiteiten’, zoals het in stand houden van landschapselementen, niet-kerende grondbewerking (NKG), of het telen van stikstofbindende gewassen, draagt u direct bij aan natuurherstel.

• Doel: Het stimuleren van natuurinclusieve landbouw.
• Uitbetaling: Afhankelijk van het aantal geselecteerde duurzame activiteiten kan de vergoeding in een staffel oplopen.

3. Subsidies voor Advies en Bedrijfsplan

De transitie naar een nature based bedrijfsvoering vereist vaak specifieke kennis. Onder de verordening zijn er GLB-kennisvouchers beschikbaar voor agrarisch ondernemers.

4. Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb) & SVNL

Hoewel de SVNL (Subsidieverordening Natuur en Landschapsbeheer) een aparte regeling is, vloeit deze direct voort uit de provinciale natuurdoelen en sluit ze naadloos aan op het Europese beleid.

• Doel: het beheren van leefgebieden voor specifieke flora en fauna en het onderhouden van landschapselementen (zoals houtwallen en poelen).

5. Integrale Gebiedsplannen

Er zijn binnen de verordening ook grotere subsidiestromen beschikbaar voor samenwerkingsverbanden.

• Doel: het gezamenlijk uitvoeren van een integraal gebiedsplan gericht op waterbeheer, biodiversiteitsherstel en klimaatadaptatie.

Strategisch niveau

De gemeente staat voor grote ruimtelijke opgaven op het gebied van woningbouw, herstructurering en ingrijpende klimaatverandering. De overstromingen van 2021 en de toenemende perioden van extreme droogte en hittestress laten zien dat de grenzen van traditionele, civieltechnische systemen (zoals buizenriolering en harde waterbuffers) zijn bereikt.

Daarom kiest de gemeente structureel voor ‘Nature Based Solutions’ (NBS) als dragend principe bij de inrichting van zowel het stedelijk als het landelijk gebied. Dit betekent dat maatschappelijke opgaven rondom waterveiligheid, hitte en droogte bij voorkeur worden opgelost door het herstellen, benutten en versterken van natuurlijke processen, de bodem en ecosystemen.

Ruimtelijke ontwikkelingen dienen zo te worden ontworpen dat de natuurlijke sponswerking van de bodem wordt hersteld. Hemelwater wordt niet langer versneld afgevoerd, maar ter plaatse opgevangen, geïnfiltreerd en vastgehouden in groenblauwe structuren (zoals wadi’s, bioswales, natuurlijke oevers en gelaagde groenstructuren). Dit draagt tegelijkertijd bij aan het herstel van de lokale biodiversiteit door leefgebied (habitat) te bieden aan inheemse flora en fauna.

Voorbeeldzinnen voor de omgevingsvisie

• “Water en bodem zijn leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen, waarbij natuurlijke processen richtinggevend zijn voor inrichting en gebruik.”
• “De gemeente past Nature Based Solutions toe als voorkeursaanpak voor klimaatadaptatie en waterbeheer.”
• “De gemeente benadert wateropgaven integraal op schaal van het stroomgebied. Maatregelen worden afgestemd van hoger gelegen gebieden (plateaus) tot beekdalen, waarbij afwenteling van water wordt voorkomen.”
• “De gemeente zet in op het versterken van natuurlijke processen, zoals infiltratie, waterberging en bodemverbetering, om klimaatadaptatie en biodiversiteitsherstel te combineren.”

Programma’s en uitvoeringsagenda’s

Beleidsmakers kunnen NBS integreren door ze op te nemen in stadsontwikkelingsplannen, klimaatadaptatiestrategieën en door samen te werken met lokale gemeenschappen en wetenschappers. Door een actieve rol van bedrijven kunnen innovaties snel worden toegepast.

Een goed NBS-programma bevat concrete doelen (bijv. mm water vasthouden, % infiltratie), een gebiedsgerichte aanpak (plateau – helling – dal), koppeling met budgetten en concrete maatregelen (bijv. beekherstel, bodemverbetering).

Voorbeelden van goede concrete doelen

• X hectare extra infiltratiegebied.
• Herstel van Y km beekdal.
• Z% minder afvoer naar riool.
• In 2030 wordt bij alle ruimtelijke ontwikkelingen minimaal 60 mm water lokaal vastgehouden.
  De gemeente realiseert X hectare extra infiltratiegebied.

In kwetsbare gebieden worden bovenstroomse maatregelen toegepast om piekafvoer te verminderen. De gemeente werkt gebiedsgericht volgens het principe plateau–helling–dal, waarbij per gebied maatregelen worden afgestemd op bodem, reliëf en watersysteem.

De gemeente hanteert de volgende voorkeursvolgorde van maatregelen

1. Vasthouden (infiltratie, bodem)
2. Vertragen (landschapselementen, vegetatie)
3. Bergen (wadi’s, retentie)
4. Afvoeren (laatste optie)

Juridische borging

Onderstaande artikelen kunnen worden opgenomen in het hoofdstuk ‘Activiteiten’ van het Omgevingsplan om te zorgen dat NBS-maatregelen bij projecten en herinrichtingen juridisch worden afgedwongen.

Paragraaf X: Klimaatadaptieve inrichting en Nature Based Solutions

Artikel X.1 Toepassingsbereik: deze paragraaf is van toepassing op: a. de bouw van nieuwe bouwwerken en de herstructurering van bestaande locaties; b. de aanleg en herinrichting van de openbare ruimte, wegen, pleinen en parkeervoorzieningen; c. grootschalige aanpassingen aan het watersysteem en watergangen binnen de gemeente.

Artikel X.2 Oogmerken: de regels in deze paragraaf zijn gesteld met het oog op: a. het maximaal benutten van het natuurlijke systeem voor waterberging, infiltratie en koeling (Nature Based Solutions); b. het voorkomen en beperken van wateroverlast, droogte en hittestress in de fysieke leefomgeving; c. het beschermen en verbeteren van de biologische en chemische kwaliteit van de bodem en het oppervlaktewater.

Artikel X.3 Verplichting tot natuurlijke sponswerking en waterretentie

1. Bij de uitvoering van een activiteit als bedoeld in artikel X.1 wordt de natuurlijke sponswerking van de locatie behouden of aantoonbaar verbeterd.
2. Hemelwater dat valt binnen het plangebied mag niet direct of via een gesloten buizenstelsel worden afgevoerd naar het oppervlaktewater of het vuilwaterriool.
3. Het hemelwater dient volledig binnen het plangebied te worden verwerkt via bovengrondse, natuurlijke retentie- en infiltratievoorzieningen (zoals wadi’s, bioswales of plas-draszones). De voorzieningen moeten een minimale bergingscapaciteit hebben van [bijv. 60 of 80] millimeter per vierkante meter verhard oppervlak.
4. De in het derde lid genoemde voorzieningen worden ecologisch ingericht met streekeigen, vochtminnende en diepwortelende vegetatie die bijdraagt aan de zuivering van het water, de doorlatendheid van de bodem en de lokale biodiversiteit.

Artikel X.4 Beperking van verharding en open bodem

1. Ter voorkoming van hittestress en ter bevordering van grondwateraanvulling is het verboden om onbebouwde delen van een kavel volledig dicht te leggen met ondoorlatende materialen.
2. Bij de inrichting van parkeervoorzieningen, pleinen en erfaanleg wordt voor ten minste [bijv. 40%] van het oppervlak gekozen voor open grond of halfopen, waterdoorlatende materialen in combinatie met gras- of kruidenvegetatie.

Artikel X.5 Aanvraagvereisten en Maatwerk (Het Ecologisch Inrichtingsplan)

1. De initiatiefnemer legt bij de aanvraag om een omgevingsvergunning voor een bouw- of aanlegactiviteit een hemelwater- en inrichtingsplan over, waaruit blijkt op welke wijze aan de eisen van artikel X.3 en X.4 wordt voldaan.
2. Het bevoegd gezag kan maatwerkvoorschriften aan de vergunning verbinden ten aanzien van: a. de exacte dimensionering en situering van de bovengrondse groenblauwe NBS-structuren; b. de te gebruiken plant- en boomsoorten, waarbij prioriteit wordt gegeven aan soorten die zowel hittebestendig zijn als functioneel zijn voor lokale gidssoorten.

Toepasbare Vragenbomen (Voor in het Omgevingsloket / DSO)

• Vraag 1: Wordt het hemelwater dat op de daken en verharding van uw project valt, via een bovengronds groen systeem (zoals een wadi of infiltratiestrook) in de bodem gezakt?
• Vraag 2: Maakt u bij de inrichting van de buitenruimte of het parkeerterrein gebruik van waterdoorlatende verharding in combinatie met inheemse kruiden of gras?
• Vraag 3: Is er in het ontwerp rekening gehouden met het aanplanten van loofbomen met een grote boomkroon aan de zuid- of westzijde van het bouwwerk ten behoeve van natuurlijke schaduwwerking en koeling (tegengaan hittestress)?

Handhaving & Beheerregel

Artikel Y.1 Instandhouding en onderhoud van NBS-voorzieningen

1. De op grond van artikel X.3 gerealiseerde wadi’s, bioswales en natuurlijke infiltratievoorzieningen dienen permanent in stand te worden gehouden en ecologisch te worden beheerd.
2. Het is verboden deze voorzieningen zodanig te belasten of te verdichten (bijvoorbeeld door het parkeren van voertuigen of opslag van zware materialen) dat de infiltratiecapaciteit van de bodem afneemt.
3. Het maaien van de vegetatie in deze natuurlijke waterbergingen geschiedt gefaseerd (extensief beheer), waarbij per maaigang delen van de vegetatie blijven staan ten behoeve van de fauna en de wortelstructuur van de bodem.

Grondbeleid

Grondbeleid biedt gemeenten sterke sturingsmogelijkheden. Zo kunnen gemeenten bij uitgifte van gemeentelijke gronden voorwaarden stellen gericht op verbetering van bodemkwaliteit, vermindering van afstroming en toepassing van natuurinclusieve maatregelen.

Pachtcontracten kunnen eisen bevatten t.a.v. van bodembeheer, beperking van uitspoeling, behoud van landschapselementen en verkoopvoorwaarden met NBS-verplichtingen.

Bij gebiedsontwikkeling kunnen gemeenten eisen stellen, bijvoorbeeld:

• Minimaal X% van het oppervlak is groen en onverhard
• Toepassing van wadi’s of infiltratiezones
• Gebruik van inheemse beplanting
• Water wordt zichtbaar verwerkt in het ontwerp
• Oprichting van een groen ontwikkelfonds

Dit is vaak effectiever dan regulering alleen.