Basiskwaliteit Natuur

Europese kaders

Binnen de Europese Unie is de druk om de ecologische basiskwaliteit te herstellen de afgelopen jaren sterk juridisch verankerd, met name via de EU-Biodiversiteitsstrategie voor 2030 en de daaruit voortvloeiende wetgeving, zoals de Natuurherstelverordening. Onderstaande tabel is overgenomen uit het rapport Basiskwaliteit Natuur in beleid (IUCN NL, april 2026, pagina 38):

Nationaal beleid

De verplichting in de Omgevingswet om verslechtering van natuur te voorkomen en instandhoudingsdoelen te realiseren kan worden verbreed naar maatregelen buiten Natura 2000-gebieden, waar veel drukfactoren ontstaan. Dit sluit aan bij het versterken van basiskwaliteit in het bredere landschap. Ook bieden nationale programma’s en subsidieregelingen (zoals het Natuurpact en provinciale natuurbeheerplannen) ruimte om maatregelen te stimuleren die bijdragen aan BKN, zoals extensivering, hydrologisch herstel en herstel van landschapselementen.

Groenblauwe dooradering

Een van de pijlers in Gebiedsgericht beleid is de groenblauwe dooradering: een netwerk van sloten, beken, poelen, hagen, houtwallen, bomenrijen en dergelijke door Nederland. Deze elementen zijn belangrijk als ecologische corridor tussen natuurgebieden en dragen bij aan de belevingswaarde van het landschap. De Handreiking Groenblauwe dooradering biedt bestuurders handvatten voor het uitwerken hiervan. Met de Catalogus Groenblauwe Diensten van BIJ12 kunnen overheden regelingen ontwikkelen voor het realiseren van groenblauwe dooradering: de catalogus bevat een grote hoeveelheid mogelijke maatregelen met maximumvergoedingen en is goedgekeurd door de Europese Unie.

Aanvalsplan landschap

Binnen het Aanvalsplan Landschap is het doel om in 2050 10% groenblauwe dooradering te realiseren in het landelijk gebied om de achteruitgang van het landschap en de biodiversiteit te keren. Omdat Nederland in 2050 streeft naar 10% groenblauwe dooradering, zal er de komende jaren volop worden gewerkt aan nieuwe landschapselementen en ecologische verbindingen in het landelijk gebied. Dit biedt een uitgelezen kans om tegelijkertijd te sturen op de doelen van BKN. Door bij de inrichting en aanleg van deze landschapselementen expliciet rekening te houden met BKN kunnen meerdere beleidsambities in samenhang worden gerealiseerd.

Klimaatbeleid

Ook in het klimaatbeleid kan BKN worden meegenomen. In het Kennisdocument BKN wordt bijvoorbeeld gepleit voor ruimtelijke maatregelen zoals klimaatbuffers en waterberging. Ook de landelijke maatlat voor klimaatadaptieve groene gebouwde omgeving, benoemt het behalen en behouden van BKN als richtlijn voor het borgen van biodiversiteit. Het Nationaal Uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie benadrukt het belang van natuur en nature based solutions (NBS) als gezondere en goedkopere oplossingen. BKN draagt bij aan klimaatbeleid door de weerbaarheid en het functioneren van ecosystemen te versterken. Maatregelen om de BKN te verbeteren omvatten bv ook hydrologische herstelmaatregelen. In het programma NL2120 werken wetenschappen, bedrijfsleven, overheid, natuurorganisaties en onderwijs samen aan een klimaatbestendige en natuurlijke inrichting van Nederland door het opschalen van NBS.

Koppelkansen met Basiskwaliteit Natuur

Onderstaande tabel is overgenomen uit het rapport Basiskwaliteit Natuur in beleid (IUCN NL, april 2026).

Onderstaande figuur is overgenomen uit het rapport Basiskwaliteit Natuur in beleid (IUCN NL, april 2026) en geeft een overzicht van belangrijke internationale en nationale regelgeving en programma’s waaraan BKN bijdraagt en maakt de belangrijkste koppelkansen inzichtelijk.

Schematisch overzicht van belangrijke internationale en nationale regelgeving en programma’s waaraan BKN bijdraagt © IUCN NL

De inzet op BKN kan bijdragen aan een groot aantal bestaande programma’s en beleidsdoelen, zowel op sub-nationaal niveau als op nationaal en internationaal niveau. In de figuur is onderscheid gemaakt tussen de wetten en programma’s met juridisch bindende onderdelen.

Provinciaal beleid

Voor Limburg is BKN bijzonder relevant omdat meer dan 80% van het grondgebied buiten Natura 2000 en NNN ligt en biodiversiteitsverlies zich juist voordoet in landbouwgebieden, woongebieden en infrastructuur. In provinciaal beleid wordt BKN niet specifiek benoemd, maar de provincie legt in de provinciale omgevingsvisie wel de nadruk op een gezonde bodem en waterkwaliteit als absolute basis voor een vitaal ecosysteem. De bescherming van de algemene milieucondities (zoals water en lucht) is onlosmakelijk verbonden met de basiskwaliteit van de natuur.

Beleidskader Perspectief voor het Landelijk Gebied

In het Beleidskader Perspectief voor het Landelijk Gebied staat dat door het landschap te versterken, tegelijkertijd de basiskwaliteit natuur wordt versterkt. Daarnaast is het doel om voor 2050 10% groenblauwe dooradering in het landelijk gebied buiten het NNN (natuurnetwerk Nederland) te realiseren. Hiermee draagt groenblauwe dooradering bij aan de Basiskwaliteit natuur en de VHR-doelstellingen.

Limburgs Natuurprogramma 2023-2030

In het Limburgs Natuurprogramma 2023-2030 wordt het begrip basiskwaliteit natuur omschreven en wordt gezegd: “Het realiseren van een basiskwaliteit voor de natuur buiten natuurgebieden vergt een verbreding van de focus van het natuurbeleid. Daarnaast blijft inzet nodig in en rond de beschermde natuur. Het gaat om basiskwaliteit én topkwaliteit.” Ook staat in dit programma dat de provincie gemeenten gaat ondersteunen bij het behoud en de versterking van de prioritaire soorten en van de basiskwaliteit natuur.

Strategisch niveau

Binnen de BKN-systematiek vervullen gemeenten vijf verschillende rollen. Deze rollen helpen gemeenten om structuur te geven aan het behoud en herstel van biodiversiteit in de leefomgeving. De vijf rollen zijn:

1. Regisseur/Beheerder
   De gemeente is verantwoordelijk voor de inrichting en het ecologisch beheer van het openbaar groen, zoals bermen, parken en watergangen.
2. Beleidsmaker
   De gemeente verankert de ambities voor Basiskwaliteit Natuur in de eigen beleidskaders, zoals het Omgevingsplan om doelen voor de fysieke leefomgeving vast te leggen.
3. Partner/Samenwerker
   Omdat natuur doorloopt over gemeentegrenzen, werkt de gemeente nauw samen met provincies, waterschappen en maatschappelijke organisaties om BKN in de regio te realiseren.
4. Handhaver
   De gemeente ziet toe op het zorgvuldig handelen in de openbare ruimte, zoals het naleven van de Gedragscode soortenbescherming bij ruimtelijke projecten.
5. Inspirator/Omgevingsbewaker
   De gemeente stimuleert en betrekt inwoners en lokale ondernemers, bijvoorbeeld door voorlichting te geven over biodiversiteit en het vergroenen van eigen tuinen.

Gemeenten die aan de slag willen met Basiskwaliteit Natuur, kunnen nu gebruik maken van de praktische uitwerking van vier condities, namelijk vier werkinstructies voor ecologisch beheer, gebiedseigen bodem, connectiviteit en donkerte. Ze bieden concrete handvatten om Basiskwaliteit Natuur in de dagelijkse gemeentelijke praktijk toe te passen. De handleidingen zijn tot stand gekomen op basis van workshops met professionals uit verschillende gemeentelijke disciplines. Iedere uitgewerkte conditie komt met een invulformulier met voorbeelduitwerking en is los te downloaden.

Onderstaande kant-en-klare tekst (gebaseerd op het bSR-rapport) verankert de strategische ambitie voor BKN in de Omgevingsvisie:

Strategische Ambitie: Basiskwaliteit Natuur overal

De gemeente streeft naar het realiseren en behouden van een ‘Basiskwaliteit Natuur’ op haar gehele grondgebied. Dit betekent dat de randvoorwaarden voor het functioneren van lokale ecosystemen overal op orde moeten zijn. Het groen-blauwe netwerk binnen de gemeente (parken, bermen, watergangen, tuinen en daken) wordt zodanig ingericht en beheerd dat algemene soorten planten en dieren hier voldoende voedsel, schuilgelegenheid en voortplantingsmogelijkheden vinden.

De gemeente zet specifiek in op het versterken van de netwerkkwaliteit voor de lokale icoonsoorten (bv de Huismus, Merel, Egel en Weidehommel). Bij elke ruimtelijke ontwikkeling en bij het reguliere beheer van de openbare ruimte is het uitgangspunt dat de basiskwaliteit van bodem, water en groenstructuren behouden blijft of wordt verbeterd, zodat ecologische achteruitgang en versnippering worden stopgezet.

Groenbeleid en sturen op BKN

Veel overheden maken gebruik van groennormen om richting te geven aan hun ambities en om de voortgang meetbaar te maken. Voorbeelden hiervan zijn normen als ‘zicht op drie bomen vanuit de woning’, ‘een groene ontmoetingsplek binnen 300 meter’, ‘30% kroonbedekking per wijk’ of ‘50 m² groen per inwoner’.

Hoewel dergelijke normen waardevol zijn voor het kwantificeren van groen, ligt de nadruk in de praktijk vaak op hoeveelheid en bereikbaarheid. Kwaliteitseisen voor het groen zelf – zoals ecologische waarde, soortensamenstelling of functionele samenhang – ontbreken veelal binnen deze bestaande normeringen. Hierdoor bestaat het risico dat groen wel toeneemt in oppervlakte, maar onvoldoende bijdraagt aan herstel van biodiversiteit.

Groen in en om de Stad (GIOS)

Een belangrijk programma voor het groenbeleid dat zich richt op stedelijke en peri-urbane gebieden is Groen in en om de Stad (GIOS), waarmee de belangen van vergroening beter meegenomen worden in stedelijke opgaven. In mei 2024 is er in dat kader een handreiking GIOS20 gepresenteerd, waarin het concept BKN wordt ingezet om de ecologische kwaliteit van stedelijk groen te waarborgen. Momenteel wordt er gewerkt aan GIOS 2.0, waarin de focus verschuift naar grootschalige vergroening in steden.

Groennormen

Ecologisch groenbeheer is een conditie onder BKN. Groennormeringen zouden meer nadruk kunnen leggen op ecologische kwaliteit, en aansluiten bij gebiedseigen kenmerken. Het gemeentelijk groenbeleid kan groennormen beter verankeren door ze op te nemen in aanbestedingen, pachtcontracten of door het verplicht betrekken van ecologische expertise bij ruimtelijke projecten. Naast de uitvoering van groenbeheer op gemeentegrond kunnen gemeenten ook subsidies verstrekken die burgers en bedrijven stimuleren om maatregelen te treffen, bijvoorbeeld specifieke vergoedingen voor ecologisch groenbeheer, subsidies voor groene daken of de aanleg van natuurvriendelijke oevers.

Gemeenten die hun BKN op orde hebben, hanteren de regel dat geen enkele inwoner verder dan 300 meter van een ecologische groenstructuur af woont. Dit netwerk functioneert als snelweg voor biodiversiteit.

Gemeenten verplichten hun eigen groenvoorziening én externe aannemers om uitsluitend gecertificeerd autochtoon (inheems) plantmateriaal te gebruiken. Dit garandeert dat de insectenfauna de planten ook daadwerkelijk kan benutten.

Egel-snelwegen (Hedgehog Highways): Complete woonwijken waarbij bij de oplevering de schuttingen standaard zijn voorzien van egelpoortjes. Dit herstelt de basiskwaliteit voor grondgebonden fauna op privaat terrein.

Juridische borging in het Omgevingsplan

De onderstaande artikelen kunnen rechtstreeks worden opgenomen in het gemeentelijke Omgevingsplan om de basiskwaliteit van de natuur (met name via de groenstructuren en nestmogelijkheden) juridisch af te dwingen.

Paragraaf Y: Inrichting van de openbare en private buitenruimte (Basiskwaliteit)

Artikel Y.1 Toepassingsbereik

Deze paragraaf is van toepassing op:

1. de herinrichting of aanleg van openbaar groen, wegen, pleinen en watergangen;
2. de inrichting van onbebouwde terreinen bij nieuwe grotere ruimtelijke ontwikkelingen (private kavels).

Artikel Y.2 Oogmerken

De regels in deze paragraaf zijn gesteld met het oog op:

1. het waarborgen en verhogen van de Basiskwaliteit Natuur;
2. het in stand houden en versterken van het netwerk van leefgebieden voor de lokale fauna;
3. het beschermen van de bodem- en waterkwaliteit als dragers van biodiversiteit.

Artikel Y.3 Functionele groeninrichting en soortenkeuze

1. Bij de aanleg en herinrichting van groenvoorzieningen wordt gebruikgemaakt van een variatie aan inheemse en standplaatsgerechte boom- en plantensoorten die aantoonbaar bijdragen aan de voedselvoorziening (nectar, stuifmeel, bessen, zaden) van lokale doelsoorten.
2. Minstens [bijv. 70%] van de houtige beplanting (bomen en struiken) binnen een plangebied bestaat uit soorten die voorkomen op de door de gemeente vastgestelde ‘Inheemse Soortenlijst [Gemeentenaam]’.
3. Groenstructuren worden waar mogelijk gelaagd ingericht (combinatie van kruidlaag, struiklaag en boomlaag) om diverse ecologische niches te bieden.

Artikel Y.4 Behoud van open bodem en connectiviteit

1. Onbebouwde delen van kavels worden zoveel mogelijk onverhard gelaten ten behoeve van de bodembiologie en waterinfiltratie.
2. Erfafscheidingen tussen private kavels onderling, en tussen private kavels en de openbare ruimte, worden bij voorkeur groen uitgevoerd (hagen, klimplantgeleidingen). Indien een dichte erfafscheiding wordt geplaatst, dient deze aan de onderzijde te voorzien in een permanente, vrije faunapassage van minimaal 15 x 15 centimeter ten behoeve van kleine zoogdieren (zoals de Egel).