Nationaal beleid

In Nederland wordt de regie op natuurinclusief bouwen de laatste jaren sterk opgevoerd door de Rijksoverheid, in samenwerking met de bouwsector en natuurorganisaties:

Nationale Maatlat Klimaatadaptieve Groene Gebouwde Omgeving

Dit is het belangrijkste landelijke sturingsinstrument. Het kabinet heeft hiermee concrete prestatie-eisen en doelen geformuleerd voor nieuwbouw en gebiedsontwikkeling op het gebied van biodiversiteit, hitte, droogte en wateroverlast. De maatlat verplicht ontwerpers om de ecologische waarde van een gebied vóór en ná de bouw inzichtelijk te maken en te verbeteren. De maatlat is in het leven geroepen om klimaatadaptief bouwen minder vrijblijvend te maken en uniformiteit te bieden aan gemeenten, woningcorporaties en projectontwikkelaars. Het schrijft geen exacte maatregelen voor, waardoor ontwerpers de vrijheid behouden om innovatieve en regionale oplossingen toe te passen.

Programma Natuurinclusief (Agenda Natuurinclusief)

Dit nationale programma, gedragen door een breed consortium van overheden, de bouwsector en maatschappelijke organisaties (binnen het domein Bouw), stimuleert de transitie naar een samenleving waarin natuurinclusiviteit de norm is. De focus ligt op het wegnemen van institutionele barrières en het standaardiseren van regels. Er wordt gestreefd naar een natuurinclusieve samenleving in 2050, waarbij natuur en ecologie een integraal onderdeel zijn van alle ruimtelijke, sociale en economische keuzes.

Omgevingswet en de NOVI

De Omgevingswet biedt gemeenten de juridische instrumenten (via het Omgevingsplan) om regels te stellen aan de fysieke leefomgeving. De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) benadrukt hierbij de noodzaak van een integrale aanpak, waarbij bouwen en biodiversiteit hand in hand gaan.

Wet natuurbescherming (opgegaan in Omgevingswet)

De wettelijke zorgplicht voor beschermde soorten (zoals de gierzwaluw, huismus en vleermuizen) dwingt tot ‘soortenmanagementplannen’ (SMP’s) op gemeentelijk niveau, wat een directe katalysator is voor natuurinclusieve renovatie en nieuwbouw.

Provinciaal beleid

Provinciale Omgevingsvisie Limburg (POVI) & Toekomstvisie Limburg 2050

De provincie Limburg streeft naar een gezonde, veerkrachtige leefomgeving onder het motto “het groen en de medemens dichtbij”. Natuurinclusief bouwen is expliciet opgenomen als voorwaarde voor stedelijke transformaties en dorpsvernieuwing.

Limburgs Natuurprogramma (2023-2030)

Binnen de programmalijn Limburg Natuurinclusief stimuleert de provincie de integratie van biodiversiteit in andere sectoren, waaronder de bouw. Er wordt gezocht naar de verbinding tussen stedelijk groen en de groenblauwe mantel in het buitengebied (groenblauwe dooradering).

Soortenmanagementplannen (SMP) in Limburg

Geen enkele Limburgse gemeente heeft op dit moment een volledig definitief en operationeel SMP. Veel gemeenten zijn er wel mee bezig. Gemeente Roermond is een grootschalig traject gestart voor de hele stad (initieel gericht op vleermuizen). Gemeenten Sittard-Geleen, Stein en Beek hebben de handen ineengeslagen om gezamenlijk een SMP op te laten stellen. Gemeente Maastricht heeft in januari 2026 een aanvraag ingediend voor een tijdelijke vergunning (pre-SMP). De Provincie Limburg ondersteunt dit met subsidies.

Strategisch niveau

Gemeenten kunnen hun ambities op strategisch niveau als volgt verankeren:

“Natuurinclusief bouwen is de standaard bij alle nieuwbouw-, renovatie- en herstructureringsprojecten binnen de gemeente.”

“Bij elke ruimtelijke ontwikkeling wordt de lokale biodiversiteit versterkt door het toevoegen van functioneel verblijf- en nestgelaat voor doelsoorten en het realiseren van een minimale groen- en boomkroonbedekking.”

“De openbare ruimte en private kavels worden in samenhang ontwikkeld om ecologische verbindingszones tussen de stads- of dorpskern en het omliggende landschap te waarborgen.”

Onderstaande tekst kan direct worden opgenomen in de gemeentelijke omgevingsvisie om de koers en het fundament te leggen voor de doorwerking naar het omgevingsplan.

Visie op de stedelijke biotoop en biodiversiteit

De gemeente beschouwt de fysieke leefomgeving als een dynamische biotoop waarin de mens samenleeft met een groot aantal planten- en diersoorten. Stedelijke gebieden herbergen een grote biodiversiteit, waarbij sommige dier- en plantensoorten de bebouwde kom zelfs als hun primaire leefgebied gebruiken, zoals de huismus, gierzwaluw en diverse soorten vleermuizen.

Om biodiversiteitsverlies tegen te gaan en de leefbaarheid te vergroten, wordt ‘natuurinclusief ontwerpen en bouwen’ de norm bij stedelijke ontwikkelingen. Het doel is om tot een natuurvriendelijke inrichting van woonwijken, kantoorpanden, winkelcentra en bedrijventerreinen te komen. Hierbij worden vanaf het eerste ontwerp de randvoorwaarden gecreëerd voor de vestiging van planten en dieren. Dit draagt tevens bij aan ‘nature-based solutions’ voor maatschappelijke opgaven zoals hittestress en wateroverlast.

Bij nieuwbouw, renovatie en de inrichting van de bijbehorende buitenruimte streeft de gemeente specifiek naar het beschermen en optimaliseren van het biotoop voor de volgende icoonsoorten (per gemeente* te bepalen bv de egel, gierzwaluw, huismus en merel) en hun begeleidende soorten (zoals de Gewone dwergvleermuis en de spreeuw).

Voorbeelden gemeenten

* Hoewel de meeste gemeenten ecologisch bermbeheer en groenstructuren inzetten als algemene maatregel, zijn er ook gemeenten die in hun biodiversiteitsbeleid specifiek inzetten op zogenaamde icoonsoorten of doelsoorten, bv:

• Maastricht: Deze gemeente werkt nauw samen met het CNME aan specifieke ‘bijenhotspots’. De zeldzame slangenkruidbij en slangenkruid – voedselplant van de slangenkruidbij – zijn hier uitgeroepen tot echte icoonsoorten voor de stad, ondersteund door gerichte monitoring en specifieke aanplant.
• Echt-Susteren: In samenwerking met de Vogelwacht Limburg en Waterschap Limburg zijn in deze regio succesvolle projecten gedraaid rondom het leefgebied van de patrijs als boerenland-icoonsoort.

Programma’s en uitvoeringsagenda’s

Een gemeentelijk Programma Natuurinclusief Bouwen bevat idealiter:

• Concrete doelstellingen: Bijvoorbeeld: 100% van de nieuwbouwwoningen beschikt over ingebouwde nestvoorzieningen; minimaal 30% van het plangebied is onverhard en groen ingericht.

• Puntensystemen: Implementatie van een ‘Groenpuntenstelsel’ of ‘Biodiversiteit-beprijzing’ bij aanbestedingen (zoals de puntensystemen van de gemeenten Den Haag of Amsterdam).

• Doelsoortenbenadering: Per wijk of kern worden specifieke lokale gidssoorten aangewezen (bijvoorbeeld de dwergvleermuis, huismus, gierzwaluw of specifieke wilde bijen) waarvoor de inrichting geoptimaliseerd moet worden.

Juridische borging in het omgevingsplan

In het gemeentelijk Omgevingsplan kunnen harde regels worden opgenomen om natuurinclusiviteit af te dwingen:

• Inbouwnormen: Verplicht stellen van een minimaal aantal inbouwkasten voor vogels en vleermuizen per lineaire meter gevel of per woning (bijv. de Vogelbescherming-norm).

• Groenblauwe normen: Een minimaal percentage groenoppervlak per kavel, inclusief eisen aan de kwaliteit (inheems, meerlagig groen).

Blended Green Space Index

Dit is  is een verzamelterm voor data-gedreven meetinstrumenten die verschillende aspecten van groen in stedelijke gebieden combineren. In plaats van simpelweg de hoeveelheid groen te tellen, smelt zo’n index meerdere factoren samen tot één enkele score, zoals de gezondheid van vegetatie, de boomdichtheid en de toegankelijkheid van parken. Voorbeelden:

• Husqvarna Urban Green Space Index: combineert parameters zoals het percentage gras en bomen, de verdeling van het groen over de stad, de gezondheid van de vegetatie en de hoeveelheid groen per inwoner.
• Green Space Index: kijkt in hoeverre burgers fysiek toegang hebben tot openbaar groen (bijvoorbeeld of bewoners binnen een bepaalde loopafstand een park hebben) en wat de maatschappelijke waarde daarvan is.

Gebruik van deze indexen

Gemeenten gebruiken deze data om te bepalen waar extra bomen of parken nodig zijn om de leefbaarheid en biodiversiteit te verbeteren. Door verschillende lagen te blenden, kunnen steden beter anticiperen op klimaatverandering, zoals het creëren van schaduw of het verbeteren van de waterafvoer. Het wordt vaak gecombineerd met bebouwingsdichtheid (zoals de Ground Space Index en Floor Space Index van het Planureau voor de Leefomgeving om te zorgen dat er ondanks verstedelijking voldoende groen overblijft.

• Verbod op volledige verstening: Regels die het volledig dichtleggen van voor- en achtertuinen aan banden leggen ten behoeve van infiltratie en biodiversiteit.
• Natuurinclusief-eerst-principe: Bij de aanvraag van een omgevingsvergunning voor de bouwactiviteit moet een ecologisch inrichtingsplan worden overlegd.

Juridische voorbeeldregels voor in het omgevingsplan

De onderstaande artikelen kunnen worden ingepast in de hoofdstukken over activiteiten in het omgevingsplan. Hierbij wordt gebruikgemaakt van de overgedragen bevoegdheden uit de ‘bruidsschat’ en de specifieke afwijkingsruimte in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).

Toepasbare regels en vragen voor in het Omgevingsloket (DSO)

Deze begrijpelijke vragen helpen initiatiefnemers via de digitale vergunningencheck om te voldoen aan de eisen voor natuurinclusief bouwen.

• Vraag 1: Heeft u in het bouwontwerp voorzien in ingebouwde vogel- en/of vleermuiskasten (zoals voor de Gierzwaluw, Huismus of Gewone dwergvleermuis) die esthetisch en functioneel zijn geïntegreerd?

• Vraag 2: Wordt het bouwwerk voorzien van een groen dak of een groene gevel met capaciteit voor waterberging en variatie in inheemse beplanting ten behoeve van insecten?

• Vraag 3 (Bij sloop- of renovatieactiviteiten): Heeft het te slopen of te renoveren gebouw open stootvoegen of ventilatieopeningen die toegang geven tot een open spouwruimte (potentiële verblijfplaats voor vleermuizen)? Hier kan een infographic of fot worden toegevoegd ter illustratie van de locaties waar gebouwbewonende fauna zich kan ophouden.

Grondbeleid

Grondbeleid is een zeer krachtig sturingsinstrument:

• Tender- en uitgiftevoorwaarden: Bij de verkoop van gemeentelijke gronden kunnen hoge duurzaamheids- en ecologische eisen worden meegegeven in de selectiecriteria (gunnen op kwaliteit in plaats van de hoogste prijs).

• Duurzaam pacht- en gronduitgiftebeleid: Eisen stellen aan de inrichting van tijdelijk braakliggende gronden (inzaaien met inheemse mengsels voor bestuivers).