Fysieke aantasting van leefgebieden

Fysieke aantasting is de directe beschadiging, verkleining of verwijdering van leefgebied. Voorbeelden zijn het kappen van bomen en houtwallen, verwijderen van ruigte, dempen of hard beschoeien van water, verharding, grondverzet, intensief maaien of snoeien en schade tijdens bouw- en infraprojecten. De gevolgen beperken zich niet tot beschermde natuur: juist bomenrijen, tuinen, bermen, oevers en kleine landschapselementen vormen samen het dagelijkse leefgebied van veel soorten.

Verharding heeft bovendien indirecte effecten: minder infiltratie en bodemleven, hogere temperatuur en minder ruimte voor vegetatie. Intensief beheer kan een gebied formeel groen laten blijven, terwijl voedsel-, schuil- en voortplantingsfuncties grotendeels verdwijnen.

Gemeenten kunnen binnen hun bevoegdheid lokale regels stellen over het vellen van bomen en houtopstanden. De bestaande concepttekst bevat goede Limburgse voorbeelden: Leudal werkt met een gemeentelijke bomenlijst; Weert koppelt monumentale, waardevolle en structuur-bomen aan een bomenregister en beslisbomen; Maastricht heeft beleid voor handhaving bij illegale kap en herstel/herplant.

Beperk bescherming niet tot individuele monumentale bomen. Voor biodiversiteit zijn juist structuren belangrijk: bomenrijen, houtwallen, hagen, bosjes, oude bomen met holten en verbindingen tussen groen en water.

• Stel bij gebiedsontwikkeling een maximum of duidelijke motivering voor verhard oppervlak en zoek eerst naar meervoudig ruimtegebruik.
• Bescherm groeiplaatsen en wortelzones tijdens bouw; voorkom opslag en verdichting in te behouden groenzones.
• Vervang onnodige verharding door doorwortelbare, infiltrerende en ecologisch bruikbare ruimte.
• Voorkom dat “waterdoorlatende verharding” automatisch als natuurmaatregel wordt beschouwd: ook doorlatende bestrating blijft ecologisch veel armer dan levende bodem en vegetatie.

• Maai gefaseerd en laat voldoende refugia staan; stem frequentie af op functie en voedselbeschikbaarheid.
• Snoei en kap buiten kwetsbare perioden waar mogelijk en voer vooraf de benodigde natuurtoets uit.
• Laat dood hout, ruigte, blad en natuurlijke oevervegetatie staan waar veiligheid en gebruik dat toelaten.
• Voorkom routinematig “netheidsbeheer” op locaties met ecologische potentie.
• Leg beheerdoelen en ecologische kwaliteitscriteria vast in contracten, niet alleen maaifrequenties.

Projectvoorwaarde

“Bestaande ecologisch waardevolle groen- en waterstructuren worden in beginsel behouden en functioneel verbonden. Voorafgaand aan werkzaamheden worden te behouden bomen, wortelzones, oevers en andere kwetsbare elementen op kaart vastgelegd en fysiek beschermd. Schade wordt hersteld en de werking van herstelmaatregelen wordt gedurende de afgesproken beheerperiode gevolgd.”

Gebruik de volgende vragen bij beleid, gebiedsontwikkeling, vergunningverlening, beheer of samenwerking:

• Welke bestaande leefgebieden en structuren verdwijnen of verslechteren?
• Kan het ontwerp worden aangepast zodat aantasting wordt voorkomen?
• Zijn bomen, wortelzones, bodem en oevers tijdens uitvoering fysiek beschermd?
• Wordt niet alleen oppervlakte groen, maar ook ecologische functie behouden?
• Is herstel/herplant functioneel gelijkwaardig en is nazorg geregeld?
• Zijn beheercriteria ecologisch geformuleerd en controleerbaar?